Ik ben onterfd, heb ik nog ergens recht op?

Je bent onterfd. In het testament van je ouder sta je er niet bij, of staat er zelfs letterlijk dat je niets krijgt. Dat is pijnlijk, zeker op een moment van verlies. Maar het betekent niet dat je met lege handen achterblijft. De wet beschermt kinderen tegen volledige onterving. Als kind heb je namelijk recht op de zogenaamde legitieme portie: een geldbedrag dat je altijd kunt opeisen, ongeacht wat er in het testament staat Art. 4:63 BW.

In 64% van de rechtszaken over de legitieme portie krijgt het onterfde kind gelijk. Hieronder lees je wat de legitieme portie precies inhoudt, hoe je het bedrag berekent en welke stappen je moet zetten om je recht te claimen.

Wat is de legitieme portie en waar heb je recht op?

De legitieme portie is het wettelijke minimumdeel van de erfenis waar je als kind altijd recht op hebt. Het maakt niet uit of je ouder je in het testament heeft onterfd. Het maakt ook niet uit of je ouder tijdens zijn of haar leven al grote schenkingen heeft gedaan aan anderen. De wet garandeert je een bepaald bedrag in geld Art. 4:64 BW.

Dat bedrag is precies de helft van wat je normaal gesproken zou erven als er geen testament was. Stel dat je ouder drie kinderen achterlaat en geen partner. Zonder testament zou elk kind een derde van de erfenis krijgen. De legitieme portie is dan de helft van dat derde, dus een zesde van de totale erfenis.

Een belangrijk punt: je krijgt geen spullen. Geen recht op het huis, de auto of de inboedel. De legitieme portie is altijd een vordering in geld. Je wordt daarmee een schuldeiser van de gezamenlijke erfgenamen. Zij moeten jou een bedrag uitbetalen.

Hoe bereken je de legitieme portie?

De berekening begint bij de zogenaamde legitimaire massa Art. 4:65 BW. Dit is de totale waarde waar je deel over wordt berekend. Die bereken je als volgt:

Neem alle bezittingen van de overledene op de dag van overlijden. Tel daar bepaalde schenkingen bij op die de overledene tijdens het leven heeft gedaan. Trek vervolgens de schulden van de nalatenschap eraf, zoals uitvaartkosten en belastingschulden. Het bedrag dat overblijft is de legitimaire massa.

Van die legitimaire massa krijg je als kind de helft van je wettelijke erfdeel. Dit klinkt abstract, dus een voorbeeld maakt het concreter. Stel dat de bezittingen 300.000 euro bedragen en er zijn 50.000 euro aan schenkingen gedaan. De schulden zijn 30.000 euro. De legitimaire massa is dan 320.000 euro. Bij twee kinderen en geen partner zou je wettelijk erfdeel de helft zijn, dus 160.000 euro. Jouw legitieme portie is daar weer de helft van: 80.000 euro.

De schenkingen zijn een belangrijk onderdeel van de berekening. Heeft je ouder voor het overlijden grote bedragen weggeschonken aan een broer of zus, of zelfs het huis ver onder de marktprijs verkocht aan een familielid? Dan telt het verschil als schenking mee in de berekening. Dit voorkomt dat je ouder de erfenis leeg kan trekken om je legitieme portie te omzeilen.

De wettelijke verdeling en de langstlevende partner

In veel gevallen is er een langstlevende partner. De wettelijke verdeling houdt in dat de langstlevende partner alle bezittingen en schulden van de nalatenschap krijgt. De kinderen krijgen in eerste instantie niets in handen. Zij krijgen een vordering in geld op de langstlevende partner, die pas opeisbaar wordt bij het overlijden van die partner.

Dit geldt ook voor de legitieme portie. Heeft je ouder in het testament bepaald dat de langstlevende partner eerst de erfenis mag gebruiken? Dan is je legitieme portie weliswaar vastgesteld, maar niet direct opeisbaar Rb. Gelderland 2026. Je moet dan wachten tot de langstlevende partner overlijdt. Het bedrag is er wel, maar je kunt het nog niet ophalen.

Dit betekent niet dat je machteloos bent. Je kunt wel alvast officieel aanspraak maken op je legitieme portie. Dat is zelfs verstandig, want er geldt een vervaltermijn. Daarover meer in het volgende blok.

Hoeveel tijd heb je om te handelen?

De wet stelt een harde grens: je moet binnen vijf jaar na het overlijden kenbaar maken dat je aanspraak maakt op je legitieme portie Art. 4:85 BW. Doe je dit niet, dan vervalt je recht definitief.

Maar wacht niet tot het laatste moment. De executeur kan je een redelijke termijn stellen, vaak drie maanden, waarbinnen je moet beslissen. Als je niet reageert, kan de executeur ervan uitgaan dat je geen aanspraak maakt. Stuur daarom zo snel mogelijk een schriftelijke verklaring naar de erfgenamen of de executeur. Doe dit per aangetekende brief, zodat je kunt bewijzen dat je op tijd was.

Er is nog een valkuil. Als je de erfenis verwerpt, verlies je normaal gesproken ook je recht op de legitieme portie. Tenzij je bij de verwerping direct en uitdrukkelijk verklaart dat je je legitieme portie wilt behouden. Vergeet je dit, dan ben je het recht kwijt.

Wat zeggen de cijfers?

Na het overlijden van zijn moeder ontdekte een man dat hij niet in haar testament stond. Zijn twee broers erfden alles. Hij maakte aanspraak op zijn legitieme portie, maar zijn broer die de geldzaken regelde weigerde te betalen. De rechter rekende precies uit hoeveel geld er in de erfenis zat en wees de man zijn wettelijke deel toe: ruim 27.000 euro Rb. Noord-Holland 2024.

In een andere zaak had een vader twee van zijn drie kinderen onterfd en grote schenkingen gedaan aan de andere twee kinderen en een kleinzoon, waaronder een bedrag van 100.000 euro. Het Hof Amsterdam oordeelde dat al deze schenkingen meetelden bij de berekening van de legitimaire massa. De onterfde kinderen kregen elk ruim 115.000 euro toegewezen Hof Amsterdam 2021.

Bij de Rechtbank Gelderland werd de legitieme portie van een onterfd kind vastgesteld op ruim 104.000 euro. De rechter keek nauwkeurig naar de waarde van de bezittingen en de schenkingen die de vader tijdens zijn leven had gedaan. Grote giften die niet bewezen konden worden, telde de rechter niet mee Rb. Gelderland 2026.

Welke stappen kun je ondernemen?

Als je onterfd bent en je legitieme portie wilt opeisen, zijn dit de stappen die je moet zetten.

De eerste stap is een schriftelijke verklaring sturen naar de erfgenamen of de executeur. Geef daarin aan dat je op grond van Art. 4:63 BW aanspraak maakt op je legitieme portie. Verstuur deze brief aangetekend en bewaar het verzendbewijs. Hoe eerder je dit doet, hoe beter, want dit is ook het moment waarop de rente begint te lopen Art. 4:84 BW.

Vraag vervolgens een volledig overzicht op van de nalatenschap. Je hebt recht op inzage in bankafschriften, belastingaangiften en een lijst van alle bezittingen en schulden op de dag van overlijden. Vraag ook om een overzicht van alle schenkingen die de overledene tijdens het leven heeft gedaan. Zonder deze informatie kun je niet controleren of de berekening klopt.

Als de erfgenamen niet meewerken of de berekening betwisten, kun je naar de kantonrechter stappen. De rechter kan de erfgenamen verplichten om informatie te verstrekken, desnoods op straffe van een dwangsom. In de meeste gevallen zal de rechter ook de hoogte van je legitieme portie vaststellen. De bedragen die rechters toewijzen variëren sterk: van 15.000 tot meer dan 120.000 euro per kind, afhankelijk van de omvang van de nalatenschap en de schenkingen.

Samenvatting

• Als kind heb je altijd recht op de legitieme portie, ook als je bent onterfd
• De legitieme portie is de helft van wat je zonder testament zou erven
• Schenkingen die de overledene tijdens het leven deed, tellen mee in de berekening
• Bij een langstlevende partner is het bedrag vaak pas later opeisbaar
• Maak binnen vijf jaar na het overlijden schriftelijk aanspraak, het liefst zo snel mogelijk
• In 64% van de rechtszaken over de legitieme portie krijgt het kind gelijk